بیوگرافی عباس توفیق

عباس توفیق، جامعه شناس، طنزپرداز، کاریکاتوریست و از چهره های شناخته شده مطبوعات ایران است که بخش مهمی از فعالیت حرفه ای خود را در نشریه طنز «توفیق» گذراند. او تحصیلات دانشگاهی خود را در دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران آغاز کرد و سپس در دانشگاه سوربن فرانسه به تحصیل جامعه شناسی پرداخت. پژوهش درباره نقش طنز و مطبوعات فکاهی در جامعه ایران، موضوع رساله دکترای او بود. عباس توفیق علاوه بر فعالیت مطبوعاتی، در زمینه آموزش دانشگاهی و نگارش کتاب های تاریخی و طنز نیز فعالیت داشته است. کتاب روابط هویدا و شاه بدون معما از آثار اوست که توسط انتشارات دیارنامگ منتشر شده است.

در بررسی بیوگرافی دکتر عباس توفیق خواهیم خواند:

• عباس توفیق کیست؟
• تحصیلات و فعالیتهای دکتر توفیق
  • تحصیلات عباس توفیق
  • فعالیت در نشریه توفیق
  • فعالیتهای پس از نشریه توفیق
• کتابها و آثار عباس توفیق

عباس توفیق کیست؟

عباس توفیق یکی از اعضای خانواده توفیق و از گردانندگان اصلی دوره سوم انتشار هفته نامه طنز و سیاسی توفیق بود. او در این نشریه به عنوان کاریکاتوریست، نویسنده، سردبیر و مدیر فعالیت کرد و در کنار برادرانش حسن و حسین توفیق، مسئولیت بخشهای مختلف انتشار آن را بر عهده داشت.

فعالیتهای او تنها به مطبوعات محدود نمی شود. تحصیلات جامعه شناسی در دانشگاه سوربن، پژوهش درباره مطبوعات طنزآمیز و تدریس در دانشگاه های ایران، بخشی از سوابق علمی او را تشکیل می دهند. او همچنین در حوزه تاریخ مطبوعات و تاریخ سیاسی معاصر ایران کتاب هایی نوشته است. درباره تاریخ تولد او اطلاعات محدودی وجود دارد. بنیاد میراث ایران در معرفی سال ۲۰۱۸، سال تولد عباس توفیق را ۱۹۳۴ ذکر کرده است.

تحصیلات و فعالیتهای دکتر عباس توفیق

عباس توفیق در معرفی های دانشگاهی به عنوان یکی از طنزپردازان برجسته ایران و کاریکاتوریست مطبوعاتی شناخته می شود. دانشگاه استنفورد و دانشگاه بریتیش کلمبیا نیز در معرفی های خود به تحصیلات او و سابقه سردبیری نشریه توفیق اشاره کرده اند.

تحصیلات دکتر توفیق

دکتر توفیق در دانشگاه های مختلف تحصیل نموده اند و مدارک علمی خود را دریافت کرده اند که آنها را با هم مرور خواهیم کرد:

• تحصیل در دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران: عباس توفیق تحصیلات دانشگاهی خود را در دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران دنبال کرد. تحصیلات حقوقی او در کنار فعالیتهای بعدی در جامعه شناسی و مطبوعات، زمینه ای میان رشته ای برای شناخت مسائل اجتماعی و سیاسی فراهم کرد.
• تحصیل در دانشگاه سوربن و پژوهش درباره مطبوعات طنز: بخش مهمی از سوابق علمی عباس توفیق به تحصیل در دانشگاه سوربن فرانسه و دریافت دکترای جامعه شناسی بازمی گردد. موضوع رساله دکترای او پژوهشی در بررسی رابطه طنز، مطبوعات و شرایط اجتماعی ایران می باشد. فرایند نگارش رساله از سال ۱۳۳۹ تا ۱۳۴۱ طول کشید. به روایت خودش، پژوهش او علاوه بر بررسی مطبوعات طنز، شامل مطالبی درباره تاریخ طنز فارسی و نشریات فکاهی ایران نیز می شد.
• فعالیت دانشگاهی و تدریس جامعه شناسی: ایشان پس از تحصیلات دانشگاهی، در حوزه آموزش و پژوهش نیز فعالیت نمود. او در مصاحبه با شرق از تدریس جامعه شناسی مطبوعات در دانشگاه علوم ارتباطات سخن گفته است. اطلاعات دانشگاهی مانند بریتیش کلمبیا نشان می دهد که فعالیت علمی او تنها به نگارش رساله دکترا محدود نبوده و تجربه آموزشی نیز بخشی از سوابق حرفه ای او را تشکیل می داده است. او از نزدیک با فرایند تولید نشریه، مخاطب شناسی، انتخاب موضوع و تأثیر طنز بر فضای عمومی جامعه آشنا بود و همین تجربه در پژوهش های دانشگاهی او نیز بازتاب داشت.

فعالیت در نشریه توفیق

• پیشینه خانوادگی و ارتباط عباس توفیق با نشریه توفیق: این هفته نامه در سال ۱۳۰۲ خورشیدی به همت حسین توفیق تأسیس شد و در طول فعالیت خود، چند دوره انتشار متفاوت را پشت سر گذاشت. حسین توفیق، بنیان گذار نشریه، دایی عباس توفیق بود که برادران او، حسن و حسین توفیق، نیز در دوره های بعدی انتشار نشریه در کنار او فعالیت کردند. بر اساس مدخل دانشنامه ایرانیکا درباره نشریه توفیق، دوره سوم انتشار آن در ۲۰ مارس ۱۹۵۸ آغاز شد.
• آغاز فعالیت مطبوعاتی و کاریکاتوری در نوجوانی: او در گفت و گو با روزنامه شرق توضیح می دهد که از دوران دبستان نوشته های کوتاهی برای نشریه توفیق تهیه می کرد و در دوران دبیرستان به عنوان کاریکاتوریست صفحه آخر فعالیت داشت. او همچنین می گوید که در ۱۶ سالگی به کاریکاتوریست صفحه اول نشریه تبدیل شد.
• نقش عباس توفیق در مدیریت و سردبیری نشریه: پس از کودتای ۲۸ مرداد، فعالیت توفیق برای مدتی متوقف شد. دفتر نشریه مورد حمله قرار گرفت و بخش زیادی از امکانات آن از بین رفت. با آغاز دوره سوم انتشار توفیق در سال ۱۳۳۷، عباس توفیق به همراه برادرانش بار دیگر فعالیت مطبوعاتی را از سر گرفت. او در این دوره سردبیر نشریه بود و برادرانش نیز مسئولیت بخش های مختلف را بر عهده داشتند.
• توقف انتشار نشریه توفیق و روایت عباس توفیق: نشریه توفیق در دوره پایانی فعالیت خود به یکی از تریبون های شناخته شده طنز سیاسی ایران تبدیل شد. مطالب انتقادی آن، مسئولان دولتی، سیاستهای اقتصادی، مشکلات اجتماعی و عملکرد نخست وزیران را موضوع طنز و کاریکاتور قرار می داد. با افزایش انتقادها از دولت امیرعباس هویدا، روابط میان مسئولان نشریه و دولت نیز پرتنش تر شد. در نهایت تعطیلی نشریه در سال ۱۹۷۱ ثبت می شود.

فعالیتهای پس از تعطیلی نشریه توفیق

• فعالیت های پس از انقلاب و حضور در آمریکا: عباس توفیق در مصاحبه سال ۱۳۸۵ با روزنامه شرق از زندگی خود پس از انقلاب اسلامی در آمریکا سخن گفته است. او در این گفت و گو اشاره می کند که در آن دوره به نوشتن کتاب پرداخته است. این اطلاعات نشان می دهد که پس از تعطیلی نشریه توفیق، فعالیت او در حوزه نوشتن و ثبت تجربه های مطبوعاتی ادامه پیدا کرده است. بخشی از آثار بعدی او نیز به تاریخچه نشریه، دلایل توقیف و تجربه های حرفه ای خانواده توفیق اختصاص دارند.
• ادامه فعالیت های فرهنگی و مطبوعاتی: فعالیت های فرهنگی دکتر توفیق در سالهای بعد نیز ادامه یافت. او علاوه بر سابقه دانشگاهی در ایران، در نشریه Humor در لس آنجلس نیز مطلب منتشر کرده و ریاست آن را بر عهده داشته است. او در سال های بعد در برنامه های فرهنگی و دانشگاهی متعددی درباره تاریخ نشریه توفیق سخنرانی کرد. از جمله در مارس ۲۰۱۸، بنیاد میراث ایران برنامه ای با عنوان «چرا توفیق توقیف شد؟» با حضور او در لندن برگزار کرد. در اکتبر ۲۰۲۴ نیز دانشگاه بریتیش کلمبیا میزبان سخنرانی او با عنوان «ایرانیان نیم قرن به چه خندیدند؟» بود. موضوع این برنامه، بررسی نقش اجتماعی، فرهنگی و سیاسی نشریه توفیق و تأثیر آن بر فضای عمومی جامعه ایران بود.

کتابها و آثار عباس توفیق

عباس توفیق در کنار فعالیتهای مطبوعاتی و دانشگاهی، چندین اثر در زمینه کتاب تاریخ سیاسی ایران، طنز و تاریخ نشریه توفیق نوشته است:

• کتاب توفیق چگونه توفیق شد؟: این اثر درباره تاریخ و شکل گیری نشریه توفیق می باشد که در سال ۱۳۹۷ توسط فرهنگ نشر نو منتشر شد. کتاب توفیق چگونه توفیق به مسیر انتشار نشریه، تجربه های مطبوعاتی خانواده توفیق و شرایط اجتماعی و سیاسی فعالیت آن می پردازد.
• کتاب چرا توفیق را توقیف کردند؟: یکی دیگر از آثار ایشان، کتاب چرا توفیق را توقیف کردند؟ است که توسط انتشارات هرمس منتشر شده است. محور اصلی این اثر، بررسی دلایل تعطیلی نشریه توفیق، محدودیت های مطبوعاتی و اتفاقاتی است که در نهایت به توقف انتشار آن انجامید. عباس توفیق در این کتاب به روایت ها و اسنادی درباره روند توقیف نشریه می پردازد.
• کتاب روابط هویدا و شاه بدون معما: کتاب روابط هویدا و شاه بدون معما یکی دیگر از آثار عباس توفیق در حوزه تاریخ سیاسی معاصر ایران است. این کتاب به بررسی روابط محمدرضا شاه پهلوی و امیرعباس هویدا در سال های پایانی حکومت پهلوی می پردازد.
• کتاب فابلهای توفیق: این کتاب با موضوع داستانهای فکاهی و طنزآمیز، مجموعه ای از نوشته های او را در بر می گیرد. این اثر توسط انتشارات مروارید عرضه شده است.

در کنار این کتاب ها، رساله دکترای ایشان درباره نقش مطبوعات فکاهی و طنزآمیز در جامعه ایران نیز از آثار علمی مهم او محسوب می شود. فعالیت های او در مرز میان جامعه شناسی، طنز، کاریکاتور و روزنامه نگاری قرار داشته است. آثار عباس توفیق، از تاریخچه نشریه توفیق تا کتاب «روابط هویدا و شاه بدون معما»، بازتابی از علاقه او به بررسی مناسبات اجتماعی و سیاسی ایران هستند.