ادبیات گوتیک چیست؟

ادبیات گوتیک و رمان گوتیک از مهمترین جریان های ادبی هستند که ترس، راز، امر ناشناخته و فضای وهم آلود را به شیوه ای متفاوت وارد داستان می کنند. این جریان در قرن هجدهم میلادی شکل گرفت، اما تاثیر آن محدود به همان دوره نماند و بعدها در ادبیات وحشت، داستان های روان شناختی و بسیاری از آثار ادبی مدرن ادامه پیدا کرد.

برای شناخت این قالب ادبی در ادبیات جهان باید هم به فضای تاریک و عناصر فراطبیعی آن توجه کرد و هم به نقش گذشته، معماری، تنهایی، اضطراب و ترس های انسانی در شکل گیری روایت.

در ادامه در مقاله بررسی ادبیات گاتیک خواهیم خواند:

• ادبیات گوتیک چیست و چگونه شکل گرفت؟
  • ویژگی ها و عناصر ادبیات گاتیک
  • نویسندگان و آثار مهم ادبیات گوتیک
• ارتباط میان ادبیات گوتیک و ادبیات وحشت
• ادبیات گوتیک در ادبیات مدرن و معاصر
• پرسش های متداول درباره ادبیات گوتیک

ادبیات گوتیک چیست و چگونه شکل گرفت؟

ادبیات نوع گوتیک گونه ای از داستان نویسی است که معمولا در فضایی تاریک، رازآلود و تهدیدآمیز شکل می گیرد. در داستانهای گوتیک، شخصیتها اغلب با رازی از گذشته، نیرویی ناشناخته، اتفاقی فراطبیعی یا موقعیتی روبه رو می شوند که نظم عادی زندگی آنها را برهم می زند. با این حال، گوتیک فقط مجموعه ای از داستانهای ترسناک نیست. فضا، معماری، تاریخ، روان شخصیت ها و احساس ناامنی، بخش مهمی از تجربه گوتیک را می سازند.

خاستگاه ادبیات گوتیک به قرن هجدهم و ادبیات انگلیسی باز می گردد. هوراس والپول با انتشار قلعه اوترانتو در سال 1764 یکی از نقاط آغاز اصلی این جریان را شکل داد. این اثر معمولا نخستین رمان گوتیک دانسته می شود و عناصری مانند قلعه، راز، گذشته پنهان و رخدادهای فراطبیعی را در مرکز روایت قرار می دهد.

واژه «گوتیک» پیش از آنکه معنای ادبی پیدا کند، با گوتها، قرون وسطی و معماری گوتیک ارتباط داشت. همین پیوند تاریخی در ادبیات نیز اهمیت پیدا کرد. نویسندگان گوتیک به سراغ قلعه های قدیمی، صومعه ها، عمارت های دورافتاده، راهروهای تاریک و مکان هایی رفتند که گذشته ای ناشناخته در آنها پنهان بود. به این ترتیب، معماری فقط پس زمینه داستان نبود؛ گاهی به عنصری موثر در ایجاد اضطراب و پیشبرد روایت تبدیل می شد.

در ادامه، نویسندگانی مانند آن رادکلیف، مری شلی و دیگر نویسندگان قرن هجدهم و نوزدهم، امکانات این جریان را گسترش دادند. رمان گوتیک از داستانهای قلعه و ارواح فراتر رفت و به موضوعاتی مانند قدرت، سرکوب، هویت، ترس، علم، مرگ و رابطه انسان با ناشناخته پرداخت. اسرار اودولفو و فرانکنشتاین نمونه هایی مهم از این تحول هستند.

ویژگی ها و عناصر ادبیات گاتیک

یکی از ویژگی های اصلی ادبیات گوتیک، ساختن فضایی است که در آن احساس امنیت از میان می رود. مکان داستان معمولا عادی و آشنا نیست. قلعه، عمارت قدیمی، خانه متروک، گورستان، جنگل یا محیطی دورافتاده می تواند به فضایی تبدیل شود که شخصیت نمی داند چه چیزی در انتظار اوست.

• امر ناشناخته: در یک داستان گوتیک، ترس همیشه از دیدن یک هیولا یا روح به وجود نمی آید. گاهی ندانستن، انتظار و تردید از خود حادثه ترسناک تر است. خواننده ممکن است همراه شخصیت تا مدت زیادی نداند آنچه اتفاق می افتد واقعی است یا نتیجه ترس، توهم و اضطراب.
• گذشته: رازهای خانوادگی، جنایتهای قدیمی، میراث پنهان و اتفاقاتی که تصور می شود پایان یافته اند، دوباره به زمان حال باز می گردند. گذشته در روایت گوتیک معمولا مرده و بی اثر نیست؛ بلکه می تواند همچنان بر زندگی شخصیت ها تاثیر بگذارد.
• ترس و اضطراب: نویسنده گوتیک می تواند از ترس برای نشان دادن تنهایی، احساس بی قدرتی، سرکوب یا بحران هویت استفاده کند. به همین دلیل، بعضی داستان های گوتیک بیشتر از آنکه بر خون و خشونت تکیه کنند، بر فضای روانی و انتظار تمرکز دارند.
• جنون و بی ثباتی ذهنی: شخصیت ممکن است به ادراک خودش اعتماد نداشته باشد و نتواند میان واقعیت و خیال مرز مشخصی پیدا کند. همین ابهام یکی از دلایلی است که ادبیات گاتیک بعدها توانست با داستانهای روان شناختی و ادبیات وهم آمیز ارتباط پیدا کند.

در کنار این موارد، مرگ، ارواح، هیولاها، تعقیب، راز و تعلیق از عناصر شناخته شده این سنت هستند. البته حضور آنها الزامی نیست. یک داستان می تواند فضای گوتیک داشته باشد، حتی اگر هیچ روح یا موجود فراطبیعی در آن حضور نداشته باشد. در واقع، ترکیب فضا، اضطراب، گذشته، تهدید و ناشناخته است که به روایت هویت گوتیک می دهد.

نویسندگان و آثار مهم ادبیات گوتیک

ادبیات گوتیک در طول بیش از دو قرن، نویسندگان و آثار متفاوتی را دربر گرفته است. بعضی از آنها مستقیما در شکل گیری رمان گوتیک نقش داشته اند و بعضی دیگر امکانات این جریان را به سمت ادبیات مدرن برده اند.

قلعه اوترانتو نقطه شروع مهمی در تاریخ رمان گوتیک است. پس از آن، آثار آن رادکلیف نشان دادند که ترس می تواند از فضای داستان، انتظار و ابهام نیز ساخته شود. فرانکنشتاین مری شلی نیز نمونه مهمی است که گوتیک را با مسئله علم، آفرینش و پیامدهای دخالت انسان در طبیعت پیوند می دهد. کتابخانه بریتانیا این اثر را از آثار تاثیرگذار ادبیات انگلیسی و نمونه ای شاخص از گوتیک می داند.

در قرن نوزدهم، دراکولا برام استوکر یکی از مشهورترین چهره های گوتیک یعنی خون آشام را به شکلی ماندگار وارد فرهنگ ادبی کرد که در ژانر داستانی ترسناک نیز جای میگیرد. در کنار آن، داستان های ادگار آلن پو نشان دادند که ترس می تواند بیش از آنکه به یک موجود بیرونی وابسته باشد، از ذهن و روان شخصیت سرچشمه بگیرد.

جین ایر را نیز باید با دقت در این فهرست قرار داد. این اثر یک نمونه ساده و خالص از رمان گوتیک نیست، اما از فضاها، رازها، صداهای ناشناخته و موقعیت های گوتیک برای تقویت روایت استفاده می کند.

ارتباط میان ادبیات گوتیک و ادبیات وحشت

ادبیات گوتیک و ادبیات وحشت رابطه نزدیکی دارند، اما این دو اصطلاح مترادف نیستند. گوتیک یکی از سنتهای مهمی است که در شکل گیری ادبیات وحشت تاثیر گذاشته است، اما هر داستان ترسناک را نمی توان گوتیک دانست. در ادبیات گاتیک، فضا و گذشته معمولا اهمیت ویژه ای دارند. قلعه، خانه قدیمی، خانواده ای با گذشته تاریک یا رازی که نسلها پنهان مانده است، می تواند بخشی از ساختار روایت باشد. در مقابل، یک رمان ترسناک ممکن است بدون چنین عناصری و در محیطی کاملا معاصر شکل بگیرد.

تفاوت دیگر در نوع ترس است. گوتیک معمولا ترس را با راز، تعلیق، ناشناخته، معماری، گذشته و وضعیت روانی شخصیت ترکیب می کند. ادبیات وحشت دامنه گسترده تری دارد و می تواند از موجودات فراطبیعی، خشونت، بیماری، تهدید انسانی، فاجعه یا ترس های روان شناختی استفاده کند.

به همین دلیل، کتاب رمان گوتیک می تواند رمان ترسناک باشد، اما هر رمان ترسناکی رمان گوتیک نیست. این تمایز برای شناخت آثار نیز مهم است. برای مثال، دراکولا نمونه ای روشن از پیوند گوتیک و وحشت است، در حالی که یک داستان ترسناک معاصر ممکن است هیچ ارتباط مستقیمی با سنت تاریخی گوتیک نداشته باشد. همچنین نباید فانتزی تاریک یا ادبیات وهم آمیز را با گوتیک یکی دانست. این حوزه ها با یکدیگر همپوشانی دارند، اما هر کدام تاریخ، ویژگی ها و شیوه های روایی خاص خود را دارند.

ادبیات گوتیک در ادبیات مدرن و معاصر

گوتیک پس از دوران کلاسیک خود از بین نرفت، بلکه بسیاری از عناصر آن وارد شکل های جدید داستان نویسی شدند. در ادبیات مدرن، دیگر لازم نبود یک قلعه متروک یا روح سرگردان در داستان وجود داشته باشد تا فضای گوتیک شکل بگیرد. اضطراب، بیگانگی، تنهایی، بحران هویت و احساس گرفتار شدن نیز می توانستند همان نقش را ایفا کنند.

به همین دلیل، تاثیر گوتیک را می توان در برخی آثار ادبی مدرن و معاصر، حتی خارج از سنت کلاسیک آن، دنبال کرد. در این آثار ممکن است ترس از یک موجود ناشناخته جای خود را به ترس از ذهن، جامعه، گذشته یا وضعیت نامطمئن انسان بدهد. ملکوت بهرام صادقی در ادبیات فارسی نمونه ای قابل توجه برای فضای گوتیک، وهم آلود، اضطراب، جنون و مرز مبهم میان واقعیت و تجربه ذهنی است.

همین نکته درباره کافکا نیز اهمیت دارد. فضای اضطراب، بیگانگی و جهان نامطمئن در آثار او می تواند با برخی دغدغه های گوتیک مقایسه شود، اما کافکا را نباید صرفا به دلیل این شباهت ها نویسنده گوتیک دانست. همچنین کتاب مضحکه جهنمی نوشته مایکل گراتزیانو را می توان با فاکتورهایی از ادبیات گاتیک در ادبیات معاصر در نظر گرفت. بهتر است از مفهوم «امتداد برخی دغدغه های گوتیک در ادبیات مدرن» استفاده کنیم، نه اینکه مرز میان جریان های ادبی را از بین ببریم.

در واقع، ماندگاری ادبیات گوتیک به همین انعطاف مربوط است. این سنت توانسته است ترس از قلعه تاریک و نیروی ناشناخته را به ترس های پیچیده تر انسان مدرن پیوند دهد؛ ترس از تنهایی، از دست دادن هویت، گذشته ای که رها نمی کند و جهانی که همیشه قابل فهم نیست.

پرسش های متداول درباره ادبیات گوتیک

1. اولین رمان گوتیک چیست؟ قلعه اوترانتو نوشته هوراس والپول که نخستین بار در سال 1764 منتشر شد، معمولا نخستین رمان گوتیک شناخته می شود.
2. رمان گوتیک چیست؟ رمانی است که از عناصری مانند فضای رازآلود، مکان های تاریک، گذشته پنهان، امر ناشناخته، تعلیق و گاهی عناصر فراطبیعی برای ساختن تجربه گوتیک استفاده می کند.
3. معروف ترین نویسندگان ادبیات گوتیک چه کسانی هستند؟ هوراس والپول، آن رادکلیف، مری شلی، ادگار آلن پو و برام استوکر از شناخته شده ترین نویسندگان این سنت هستند.
4. آیا ادبیات گوتیک همان ادبیات وحشت است؟ خیر. ادبیات وحشت گسترده تر است و هر داستان ترسناکی الزاما گوتیک نیست. گوتیک علاوه بر ترس، بر فضا، گذشته، راز، معماری، اضطراب و ناشناخته تاکید ویژه دارد.

ویژگی مهم گوتیک فقط ترس نیست. فضای تاریک، راز، گذشته پنهان، امر ناشناخته، تعلیق، جنون، مرگ و اضطراب در کنار هم تجربه ای را می سازند که به خواننده اجازه نمی دهد به سادگی میان واقعیت و خیال، امنیت و تهدید یا گذشته و حال مرز بگذارد.